Oliy ta’lim: Miqdor va sifat balansi
Bugun ta’lim bozori kengaydi, ammo bilim sifati ortdimi? Keling, xususiy va davlat oliygohlaridagi holatni tahlil qilamiz.
Xususiy universitetlar
Hozirgi kunda juda ko’pchilik oliy ta’limda o’qiyapti, sababini xususiy oliygohlar ochilgani bilan bog’lash mumkin. Ulardagi sifat darajasini o’qib chiqayotgan kadrlar saviyasidan bilish qiyin emas. Sharoitlar yaxshi bo’lishi mumkin, lekin biz o’ylagandek sifatli kadrlar yetishib chiqmayapti.
Davlat oliygohlari
Davlat oliygohlarida ham ko’pida ahvol shunday. Biz o’qishga kirgan paytimizda (2019) davlat oliygohlariga 1 mln dan ortiq abituriyent hujjat topshirgan edi (2025-yilda bu ko’rsatkich 732 ming 411 nafar). Bundan ko’rinadiki, bir o’ringa bo’lgan abituriyentlar soni ham shunga yarasha o’zgargan va raqobat pasaygan.
Tizimdagi “og’riqli” nuqtalar
- Eski metodika: O’quv qo’llanmalari eskirgan va bugungi haqiqiy ish jarayonida ko’pi ishlamaydi.
- Kadrlar masalasi: O’qituvchilar bilimsizligi (ayrimlarida faqat diplom bor, xolos), o’z sohasini sevmasligi va qiziqmasligi.
- Texnik baza: Soha bo’yicha yetarlicha asbob-uskunalar bilan ta’minlanmaganlik.
- Nazariya va Amaliyot: Faqat nazariy bilim bilan cheklanilishi va studentlarni “pishirib” chiqaradigan laboratoriyalarning yo’qligi.
Ta’limdagi “adolatsiz” filtrlar
Yuqoridagilardan tashqari, tizimda shunday tushunchalar borki, ular bilim emas, pul birinchi o’ringa chiqishiga xizmat qiladi:
- Super-kontrakt — qonuniylashtirilgan pora: O’qishga kirishda yetarlicha ball to’play olmasdan qayta o’qiyotganlar, harbiy xizmatga borib imtiyoz olmoqchi bo’lganlar yoki kontrakt to’lashga sharoiti yo’qlar uchun bu adolatsizlik emasmi?
- O’qishni ko’chirish (Transfer): Chet davlatga imtihonsiz o’qishga kirib, so’ng o’qishini o’zimizga ko’chirib olayotganlar (ayniqsa, tibbiyot sohasida) ertaga siz va bizga xizmat qilmaydimi? Ularning bilim darajasi inson hayoti uchun yetarlimi?
Inson o’ziga qanday yaxshi narsani ravo ko’rsa, boshqalarga ham shuni ravo ko’rishi kerak. Ammo bilimda “aylanma yo’llar”ni tanlash kelajakda butun jamiyat uchun qimmatga tushishi mumkin.
Yuqoridagilar men payqagan eng asosiy kamchiliklar, lekin bu yerda kutuvni faqat oliygohdan qilish ham xato.
Universitet = bilim maskani muhit
Nazarimda biz ko’proq muhit uchun to’laymiz. Ko’pchilik “oliygohga kirganimdan so’ng bilimlarim abituriyentlik paytimdagidan pastladi” deydi. Aslida bu insonning o’z ustida ishlamagani, rivojlanishdan to’xtab qolganini tan olgisi kelmasligi yoki buni anglamasligidir.
Oliygoh — barcha bir maqsad yo’lidagi insonlarni bir joyda jamlagan muhit hamda tanish-bilish orttirish maskanidir.
Bu muhit ichida bilimlisi ham bor, bilimsizi ham. Sizga berilgan 4 yil vaqt ichida bitta kasbning mutaxassisi bo’lish yetarli. Barcha bilimlar kitoblarda chang bosib yotibdi. Qolaversa, internet manbalarga to’la, faqat undan to’g’ri va samarali foydalanishni bilish kifoya.
Maqsadni to’g’ri qo’yish
Ko’pchilik ota-onalar farzandiga yoshligidan yaxshi e’tibor berib, ixtisoslashtirilgan maktab va litseylarda o’qitadi. Kerak bo’lsa, kelajakda kim bo’lishini ham belgilab beradi. Har bir inson alohida shaxs, uning fikrlarini hurmat qilish kerak. Keyinchalik u baribir siz belgilab bergan sohada ishlamasligi mumkin. Ishlasa ham bezib ishga boradi yoki pensiyaga chiqish vaqtini hisoblab yashaydi. Orqaga qaytib tavakkal (risk) qilishdan qo’rqadi.
Ko’pchilik oliygohni “qashshoqlikdan qutulish chiptasi” deb biladi. Ammo tizimdagi sifatning pastligi va bozor talabidan uzilib qolganlik natijasida, bugun qo’lida diplomi bor, lekin amalda haydovchilik yoki sotuvchilikdan boshqa ishga yaramaydigan kadrlar armiyasi shakllanib bo’ldi.
Bu kasblar uchun diplom kerak deb o’ylaysizmi?
Men qaysidir kasbni yomon demoqchi emasman, har bir kasbda mutaxassis bo’lib yetarlicha daramaod qilish mumkin. Faqat bu birdaniga emas, yillar davomida yig’ilgan xatolardan olingan tajribalar bunga zamin yaratadi.
4 yil umr, qiynalib topgan pul men ishlatmaydigan bir parcha qo’g’oz uchun arziydimi va men kirgan kirgan o’ringa mendanda munosib inson bor edi deb savol bermikan
Xulosa …
Barcha bilimlar ma’lum bir asos ustiga quriladi. Ba’zi bilimlarni o’rganish uchun oldin boshqa poydevorni qurish talab etiladi. Shuning uchun, diplomingiz qaysi kasbni yozishidan qat’i nazar, amaliy tajriba va mustaqil bilim olishni bugundan boshlang.